Hesabu mahitaji ya maji ya umwagiliaji kwa mahindi, mpunga, kahawa, chai na mazao mengine Tanzania. Inatumia mbinu ya FAO Penman-Monteith.
| Njia | Ufanisi | Maji Yanayotumika (m³) | Maji Yanayopotea (m³) | Gharama (takriban) |
|---|
| Zao | Mahitaji ya Maji (mm/msimu) | Kipindi cha Ukuaji | Kc ya Kilele |
|---|
Evapotranspiration ya Marejeleo (ETo) inapima kiasi cha maji kinachopuka kutoka ardhini na kupitia mimea chini ya hali za kawaida. Inatofautiana kwa kanda za hali ya hewa.
Mgawo wa Zao (Kc) unarekebishwa ETo kwa kila zao na hatua ya ukuaji. Wakati wa maua, mazao mengi yana mahitaji ya juu zaidi ya maji (Kc = 1.0–1.2).
Mvua Inayofaa ni sehemu ya mvua inayofikia mizizi ya mazao. Si mvua yote inayoweza kutumika — baadhi inakimbia, baadhi inapuka.
Ufanisi wa Umwagiliaji unatofautiana sana kwa njia. Umwagiliaji wa matone unatoa 90% ya maji kwa mazao, huku umwagiliaji wa mafuriko ukipoteza 60% kwa uvukizi na kukimbia.
Tanzania ina uwezo mkubwa wa umwagiliaji lakini bado inatumia sehemu ndogo tu ya ardhi inayoweza kuumwagiliwa. Kwa mujibu wa Wizara ya Kilimo ya Tanzania, zaidi ya hekta milioni 29 zinastahili umwagiliaji, lakini chini ya asilimia 5 ndizo zinazoumwagiliwa. Hali hii inatoa fursa kubwa kwa wakulima wadogo na wakubwa. Mpango wa Taifa wa Umwagiliaji (NIMP) wa serikali unalenga kuongeza ardhi inayoumwagiliwa hadi hekta 700,000 ifikapo mwaka 2025.
Mfumo wa umwagiliaji wa mafuriko bado ndio unaotumika zaidi Tanzania, hasa katika mabonde ya Kilosa, Morogoro na Iringa. Mfumo huu ni rahisi kuweka lakini unapoteza maji mengi. Umwagiliaji wa mifereji (furrow irrigation) unafaa vizuri kwa mazao kama mahindi, mpunga na mbogamboga katika ardhi tambarare. Teknolojia ya kisasa ya umwagiliaji wa matone (drip irrigation) inaenea polepole, hasa kwa mazao yenye thamani kama nyanya, vitunguu na maboga. Shirika la TAMISEMI na miradi ya FAO vimesaidia wakulima wengi kupata vifaa vya umwagiliaji wa bei nafuu.
Kikokotoo hiki kinatumia mbinu ya FAO Penman-Monteith, inayokubalika kimataifa kama kiwango cha kukadiria mahitaji ya maji ya mimea. Mbinu hii inazingatia joto la hewa, unyevunyevu, kasi ya upepo na mwanga wa jua ili kupata thamani ya ETo (evapotranspiration ya marejeleo). Kisha thamani ya Kc (mgawo wa zao) inazidishwa ili kupata ETc, ambayo ni mahitaji halisi ya maji ya zao fulani katika hatua yake ya ukuaji. Mvua inayofaa inakisiwa kwa kutumia mbinu ya USDA SCS, na tofauti kati ya ETc na mvua inayofaa ndiyo kiasi kinachohitajika cha umwagiliaji.
Tanzania ina rasilimali nzuri za maji ikiwemo Ziwa Victoria kaskazini, Ziwa Tanganyika magharibi, Ziwa Nyasa kusini, na mito mingi kama Rufiji, Pangani, Wami na Ruvu. Mto Rufiji una uwezekano mkubwa wa umwagiliaji na ndio mojawapo ya mifumo ya mto inayopanga maji makubwa barani Afrika. Gharama ya maji kwa umwagiliaji inategemea chanzo (mto, kisima, au mfumo wa usambazaji) na eneo la Tanzania.
Mabadiliko ya hali ya hewa yanazidi kuathiri mifumo ya mvua Tanzania, na hali hii inafanya umwagiliaji kuwa muhimu zaidi. Mikoa kama Dodoma, Singida na Shinyanga inapata mvua chini ya mm 600 kwa mwaka, na wakulima wa maeneo hayo wanahitaji mfumo imara wa umwagiliaji. Suluhisho za kisasa ni pamoja na mabwawa madogo ya kukusanya maji ya mvua, visima vya maji ya ardhini, na mifumo ya umwagiliaji inayotumia nguvu za jua badala ya umeme wa gridi. Vikundi vya wakulima (SACCOS) vinaweza kushirikiana kununua vifaa vya pamoja kupunguza gharama kwa kila mwanakikundi.